لازمۀ اثر هردارویی در درجۀ اول اعتبار تاریخ انقضای مدت مصرف مواد مؤثرۀ اصلی آن است و طبیعتاً باید این مدت بسیار بیشتر از 18 تا 24 ماه باشد چراکه دراینصورت است که میتوان زمانی بین 18تا24 ماه از زمان فرمولاسیون دارو برای دارا بودن یک اثر موثر، مفید و ایمن برای داروی فوق تعیین نمود.
یکی از عادات نادرستی که شاید بیشتر افراد داشته باشند، خرید بیش از حد نیاز آن ها از داروخانه است. داروهایی که پس از مدتی خاک خوردن در قفسه ها به تاریخ انقضای خود نزدیک شده و دور ریخته می شوند . در این بحث به تاریخ انقضای مدت مصرف دارو و . . . خواهیم پرداخت .
*علامت exp در دارو :
تاریخانقضای مدت مصرف دارو (Drug Expiration Dates) عبارت است از زمانی بین 18 تا 24 ماه از زمان فرمولاسیون دارو (با رعایت شرایط خاص نگهداری درجشده روی بستهبندی دارو نظیر زنجیرهی سرد، دما، رطوبت، نور مستقیم و فشار و....) که داروی فوق یک اثر موثر، مفید و ایمن برای استفاده توسط مصرفکننده را دارا باشد. علامت تاریخ انقضا روی بسته بندی هر دارویی غالباً با حروف EXP مشخص و داروی فوق تا پایان تاریخ درج شده که غالباً به صورت سال و ماه میلادی است قابلیت مصرف را دارد.
* تاریخ انقضای مدت مصرف دارو:
بهطور کلی دوا (درفرهنگ عامه)، دارو (Drug) و یا به شکلکلیتر Medicine درعلم و هنر داروسازی مادهیی است که به واسطۀ رابطۀ متقابل خود با بدن موجود زنده تغییراتی درکارکرد وجود موجود زنده از قبیل درمان، تسکین علائم،تشخیص و یا پیشگیری از بیماری ایجاد میکند. دارو ممکناست منشاء طبیعی (گیاهی، حیوانی یا معدنی) و یا صناعی داشته باشد.
لازمۀ اثر هردارویی در درجۀ اول اعتبار تاریخ انقضای مدت مصرف مواد مؤثرۀ اصلی آن است و طبیعتاً باید این مدت بسیار بیشتر از 18 تا 24 ماه باشد چراکه دراینصورت است که میتوان زمانی بین 18تا24 ماه از زمان فرمولاسیون دارو برای دارا بودن یک اثر موثر، مفید و ایمن برای داروی فوق تعیین نمود. علاوهبر اعتبار کافی داشتن (تاریخ انقضای مدت مصرف) مواد مؤثره اصلی هر دارو، فاکتورهای دیگری که لازمهی دارا بودن یک اثر مؤثر، مفید و ایمن برای هر دارویی عبارتنداز:
1) کیفیت مادۀ موثره (مثلاً مادهی مؤثره ساخت کشورهای آسیای جنوبشرقی، اروپای شرقی و یا مرک و غیره باشد).
2) مواد جانبی که درفرمولاسیون دارو همراه مواد موثره بهکار میروند (درصد خلوص و نیز تاریخ انقضای مدت مصرف آن ها)
3) فرمولاسیون های انتخابی
5) دستگاههای داروسازی
6) شرایط ویژهی خاص هرداروی فرمولهشده که باید درسمت انبارداری در کارخانهی داروسازی، انبار شرکت توزیعکننده و داروخانهی عرضهکننده باتوجه به این که در کشور عزیز ما ایران در هرزمان میتوان چهار فصل را احساسکرد ازقبیل میزان رطوبت، فشار، دما، نور و غیره رعایت نمود.
* نحوه خواندن تاریخ انقضای قرص :
دراینخصوص تاریخ انقضای مدت مصرف داروها و نیز این که بعداز تاریخ فوق میتوان از آن دارو استفاده نمود یا خیر وارد جزئیات بیشتر و بحث پیرامون تکتک داروها نمیشویم چون دراین مورد خاص باید خط قرمزی وجود داشته باشد و آن خط قرمزهمان تاریخ انقضای مدت مصرف دارو درج شده روی بستهی دارو است که همگان ملزم به رعایت و ننهادن پا فراتر از آن میباشند چراکه در غیراینصورت دراین مورد مهم هرجومرج ایجاد میشود و دستاویز سؤاستفادههای گروهی فرصتطلب، بیسواد، دنیاپرست میگردد.
| جدول تبدیل ماههای میلادی به شمس جهت کنترل تاریخ انقضای مدت مصرف داروها | ||
| ماه میلادی به عدد | ماه میلادی به اسم | ماه میلادی در روز و ماه شمسی |
| 1 | ژانویه ـ Jan | از ۱۱ دی تا ۱۱ بهمن |
| 2 | فوریه ـ Feb | از ۱۲ بهمن تا ۹ اسفند |
| 3 | مارس ـ Mar | از ۱۰ اسفند تا ۱۱ فروردی |
| 4 | آوریل ـ Apr | از۱۲ فروردین تا ۱۰ اردیبهشت |
| 5 | می ـ May | از ۱۱ اردیبهشت تا ۱۰ خرداد |
| 6 | ژوئن ـ Jun | از ۱۱ خرداد تا ۹ تیر |
| 7 | جولای ـ Jul | از ۱۰ تیر تا ۹ مرداد |
| 8 | آگوست ـ Aug | از ۱۰ مرداد تا ۹ شهریور |
| 9 | سپتامبر ـ Sep | از ۱۰شهریور تا ۸ مهر |
| 10 | اکتبر ـ Oct | از ۹ مهر تا ۹ آبان |
| 11 | نوامبر ـ Nov | از 10 آبان تا ۹ آذر |
| 12 | دسامبر ـ Dec | از ۱۰ آذر تا ۱۰ دی |
▪ تاریخ انقضای داروها را چگونه باید بخوانیم ؟
همان گونه که در بالا اشاره گردید ، علامت تاریخ انقضا روی بسته بندی هر دارویی اغلب با حروف EXP مشخص و داروی فوق تا پایان تاریخ درج شده که غالباً به صورت سال و ماه میلادی است قابلیت مصرف را دارد. این تاریخ اغلب روی دربِ جعبۀ دارو نیز درج میگردد .
در مورد شربتها ، قطرهها و هر داروی مایع نیز تاریخ انقضای آن روی برچسب شیشه و یا به صورت برجسته روی درب جعبه آن درج میگردد.
در آمپولها نیز روی برچسب روی شیشه آمپول تاریخ درج شده است.
اما در مواردی برای پمادها ، کرمها و موارد مشابه ، مطابق تصویر زیر ، تاریخ انقضا به صورت یک عدد و حرف انگلیسی M آمده ، به این معناست که به میزان ماه (عدد پشت M) از باز شدن درب محصول فرصت دارید تا از آن استفاده نمایید. برای نمونه 6M یعنی شش ماه بعد از باز شدن درب محصول تاریخ انقضا دارد.
برخی اوقات نیز ممکن است بصورت عدد بعد از واژۀ EXP یا EX که مخفف کلمۀ Expiration به کار برود برای نمونه EXP 0120 که یعنی مهلت انقضای این محصول تا ماه اول سال 2020 است . اگر بعد از EXP چهار عدد به صورت (0221) برای نمونه بود ، دوعدد اول به ماه میلادی و دو عدد دوم به سال میلادی اشاره دارد.
▪ تاریخ انقضای کرم و پماد را چگونه باید بخوانیم ؟
تاریخ انقضای این دسته از داروها به صورت برجسته در انتهای آن مانند تصویر زیر درج میگردد که به شکلی که بالا توصیف آن رفت خوانده میشود.
▪ کلمه MFD درج شده روی دارو به چه معناست ؟
این واژه مخفف کلمۀ Manufactured به معنای ساخته میباشد که همان تاریخ تولید است . به صورت بالا و همان گونه که توضیح داده شد خوانده میشود.
▪ داروها ازلحاظ تاریخ انقضای مدت مصرف به سه دسته تقسیم میشوند که عبارتنداز:
1) دسته اول شامل گروهی ازداروهاست که پس ازانقضای تاریخ مدت مصرف دارو، داروهای فوق فاقد اثر درمانی میشوند.
2) دسته دوم شامل گروه دیگری از داروهاست که پساز انقضای تاریخ مدت مصرف دارو با توجه به مدتی که از تاریخ انقضای مدت مصرف آن ها گذشته قدری ضعیفتر میشوند.
3) دستۀ سوم شامل گروه دیگری از داروهاست که پساز انقضای تاریخ مدت مصرف آنها، مصرف داروهای فوق نهتنها اثری دارویی ندارند بلکه به دلیل تغییرات ایجاد شده پساز انقضای تاریخ مدت مصرف، در فرمول ساختمانی شیمیایی داروهای فوق اثری سمی در بدن ایجاد میکنند مثل تتراسیکلینها که مصرف داروهای تاریخ مصرف گذشته این گروه سندرم فانکونی ایجاد مینمایند.
سندرم فانکونی (Fanconi syndrome) از نام یک متخصص اطفال سوئیسی به نام گیدو فانکونی گرفته شده و این سندرم، بیماری لولههای پروکسیمال نفرونهای کلیوی میباشد که درآن گلوکز، اسیدهای آمینه، اسیداوریک، فسفات و بیکربنات بهجای بازجذب ازطریق ادرار دفع میشوند. لولههای پروکسیمال اولین بخش نفرون پس از فیلترشدن گلومرولی مایعات هستند که درسندرم فانکونی این لولهها دچار اختلال میشوند. این سندرم ممکناست ارثی باشد یا داروها و فلزات سنگین عامل ایجاد آن شوند.
* داروهایی سبب بروز سندرم فانکونی میشوند :
1) خوردن تتراسیکلین تاریخ مدت مصرف گذشته
2) داروی Tenofovir با نام تجاری viread
مسمویت با سرب نیز به سندرم فانکونی منجر میشود. گاموپاتیهای منوکلونال ناشناخته هم شرایط ایجاد این بیماری را دارند. مولتیپل میلوما نیز عامل شناخته شدهی دیگری برای ایجاد این سندرم است. درمان در مبتلایان به سندرم فانکونی عمدتاً شامل جانشینی مواد ازدسترفته ازطریق ادرار است (مایعات و بیکربنات). هدف از درمان درحد امکان اصلاح بیماریزمینهایی درانواع ثانویه به همراه نگهداری بیکربنات و پتاسیم وفسفات (جهت جلوگیری از هیپوفسفاتمیک ریکتز) در حدطبیعی و اصلاح اسیدوز ناشی از بیماری است که اساس آن بر تجویز بیکربنات میباشد. لازم بهذکراست که دراین بیماران باید جهت اصلاح اسیدوز از مقادیر بالاتر مواد قلیایی استفاده شود بهطوریکه تا 20میلی اکیوالان بهازای هرکیلو وزن بدن از محلول بیسیترات یا ژول جهت اصلاح اسیدوز مورد نیاز است و درضمن اضافه کردن مکمل فسفات به درمان بیماران مبتلا به سندرم فانکونی الزامی است.
و اما کلام و بحثی پیرامون خسارتهای ناشی از داروهای تاریخ مصرف گذشته و نیز بعضیها که تاریخ انقضای مصرف مدیریتی آن ها نیز خالی از اشکال نیست.
کلام اول:
در یک محدودۀ جغرافیایی (کشور) کالای مصرفی (هرچه) با جمعیتی مشخص (70 میلیون نفر) حدود مصرف سالیانه کالای فوق مشخص است (فلان مقدار) کسانی که دستی در مدیریت مورد فوق دارند جهت تولید کالای مورد نیاز برنامهریزی میکنند که در مدتی معین اگر دوراندیشی و برنامهریزی انجام شده تحقق پیدا کرد که بهتر از این نمیشود اگر امر فوق ممکن نشد به میزان مورد نیاز در فرصتی که ممکناست باقی باشد خریداری و وارد میکنند نتیجه این میشود که برای یک ملت نه تنها دراین خصوص مشکلی تا پایان سال به وجود نمیآید بلکه آرامشی را نیز برای مردم به دنبال میآورد. تا قبلاز دههی هشتاد، با مدیریت مصرف دارو و نیز پیشبینی میزان سالیانهی مصرف هردارو برای هرکارخانهایی سهمیهیی معین در خط فرمولاسیون وجود داشت و درآن حد تعیین شده داروی فوق درطول سال بهتدریج فرموله و به بازار عرضه میشد. همه چیز سرجای خود ثابت بود و مردم مشکلی از بابت تأمین تمام اقلام دارویی نوشته شده در یک نسخه نداشتند.
کلامدوم:
درخصوص داروسازانی است که داروها را درکارخانههای داروسازی فرموله و تاریخ انقضای مدت مصرف را روی آنها درج میکنند از بدو پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی ایران تاکنون بیش از 16 هزار دکتر داروساز آموزش دیده و فارغالتحصیل شدهاند هردانشجوی داروسازی قبل از فراغت از تحصیل باید 8 واحد پایاننامهی تحقیقاتی را با موفقیت به پایان برساند و حدود 6تا 18 ماه طول میکشد و اگر مدت کار تحقیقاتی هر پایاننامه یک سال در نظر بگیریم و با کمی علم ریاضی که مطمئناً همه دارند در عدد 16 هزار ضرب کنیم عددی به بزرگی 16هزار سال کار تحقیقاتی بهدست میآید. باوجود 16هزار سال کار تحقیقاتی انجام شده، دراینمدت جایگاه داروسازی ما باید کجا باشد؟
درحالحاضر برای تهیهی مواد اولیهی فرمولاسیونهای دارویی مورد نیاز خیلی جلوتر از بقیه هستیم و اگر با چوب تحریمها تهدید نمیشدیم مگر مواد اولیه چند قلم دارو مورد نیاز ما میباشد درست است که تهیهی صنعتی مواد موثره همهی این اقلام دارویی مقرون به صرفه نیست ولی اگر دراینزمینه جهتدار و هوشمندانه و با دوراندیشی حداقل در پایاننامههای دانشجویان داروسازی تحقیقاتی صورت گرفته بود در مقیاس آزمایشگاهی و در آزمایشگاههایی هرچند کوچک میتوانستیم و میتوانیم مواد مؤثره مورد نیاز همهی داروهای لازم را بیشتر ازاین که هست تهیه کنیم و احتیاج دیگران را نیز برآورده نمائیم.
ناگفته نماند هنوز هم دیرنشده میتوان خوش تر درخشید در دانشکدههای داروسازی که اساتید مجرب و مؤمن واقعی سکاندار علم هستند و دانشجویان با استعداد و پرتلاش به سان کشتیهای غولپیکر اقیانوسپیما، با جهتدارکردن، برنامهریزی و هدفگذاری پایاننامههای تحقیقاتی میتوان به این مهم دست یافت البته باید توجه داشت روند جذب استاد و دانشجو براساس توان علمیشان باشد و لاغیر.
