در زمان تشکیل قسمت های مختلف بدن جنین، عوامل تراتوژن مختلفی، مانند داروها، سموم، اشعه های مضر، مواد غذایی ناامن، ممکن است سبب صدمه به رویان یا جنین (  Fetus) شوند. زمان تشکیل قسمت های مختلف بدن و اندام های جنین انسان و از طرفی، دوز و مدت زمان مصرف مواد تراتوژن، مهم است. در این مقاله از سایت پزشکی امروز  گفته می شود که در کل، هر چه سن جنین، کمتر و مدت زمان مواجهه و دوز تراتوژن ها، بیشتر باشد، خطرات جدی تری، به همراه خواهد داشت. یکی از اختلالات کشنده جنینی، اختلال آننسفالی ( Anencephaly) است. در این اختلال، جمجمه جنین، تشکیل نمی شود و متعاقب آن، مغز جنین، در بیرون از جمجمه وی و در مجاورت مایع آمنیون، تباهیده شده و عملکرد طبیعی خود را از دست، می دهد. بنابراین عملکرد طبیعی مغز به عنوان عضو دستور دهنده اصلی بدن، در تنظیم سوخت و ساز، تنفس (Breating)، ضربان قلب (Heart Beat ) و سایر فعالیت های حیاتی، ناقص شده و جنین مبتلا، به همین دلایل، سقط شده یا به فاصله کمی از تولد، میمیرد. از طرفی، وجود این اختلال، ممکن است بر وجود ناهنجاری های دیگر جنین، مانند بیماری های قلبی، دلالت داشته باشد که عامل دیگری برای ناتوانی و مرگ جنین های مبتلا است.

علل بروز اختلال کشنده آننسفالی، ممکن است ناشی از اختلالات کروموزومی، سابقه خانوادگی، دیابت مادر، مصرف داروهای خطرناک برای تشکیل طبیعی لوله عصبی ( Neural Tube)، توسط مادر، مانند والپروات سدیم، وارفارین، ویتامین A، کمبود فولیک اسید یا ویتامین B12 و چاقی مادر، باشد.

آیا می توان این اختلال را به موقع شناسایی کرد؟

اگراقدامات تشخیصی لازم بارداری، در زمان طبیعی خود، صورت بگیرند، باید گفت که می توان با انجام سونوگرافی دقیق از جنین، این اختلال را شناسایی کرد. تشخیص، زمانی مسجل شده یا مورد شک، قرار می گیرد که سونولوژیست، هنگام تلاش برای تعیین اقطار محیط جمجمه جنین، نتواند این اقطار را مشاهده و اندازه گیری کند. اختلال آننسفالی را می توان در پایان سه ماهه اول بارداری و با اطمینان بیشتری در سه ماهه دوم بارداری، تشخیص داد. تاکید بر این زمان، به دلیل امکان تشخیص و از طرفی، توجه به فرصت سقط قانونی جنین می باشد. اختلال مذکور، جزء اندیکاسیون های سقط قانونی می باشد و پس از تشخیص نهایی، فرد دارای جنین مبتلا، با استفاده از گزارش سونوگرافی و نه آزمایشات بیشتر، می تواند مجوز سقط قانونی را از مرکز پزشکی قانونی، اخذ کند.

تصویر، جنین مبتلا به آننسفالی را نشان می دهد.

تصویر، تولد نوزاد مبتلا به این اختلال را نشان می دهد.

زنان باردار، چگونه می توانند از ابتلا به این اختلال، پیشگیری کنند؟

*هر گونه داروی مصرفی را قبل از اقدام به بارداری و یا به محض اطلاع از بارداری خود، با  ماما یا پزشک خود در میان بگذارید. از جمله مصرف داروهای ضد تشنج، ویتامین ها و داروهای زیبایی، حتی به صورت موضعی

*ویتامین فولیک اسید را از سه ماه قبل از بارداری، مصرف کنید و تا پایان ماه چهارم، ادامه دهید.

* افزایش درجه حرارت بدن مادر، چه ناشی از تب یا حمام با آب داغ، باعث، ابتلا به این عارضه، خواهد شد. بنابراین در زمان بارداری، به پیشگیری از افزایش درجه حرارت خود، توجه کنید.

*تماس زنان باردار، با گونه های عفونی، امکان ابتلا را افزایش می دهد. بنابراین از تماس با افراد آلوده به عفونت هایی مانند سرخجه، شدیدا خودداری کرده و اگر به صورت ناخواسته، تماس، حاصل شد حتما با یک متخصص طب عفونی، مشورت کنید.

*بیماری هایی، نظیر دیابت را قبل از بارداری، کنترل کرده و یا درمان کنید.

*آزمایشات منظم بارداری، را در زمان مناسب، انجام دهید.

اثرات مضر ناهنجاری های جنین بر سلامت روان خانواده

در قسمت هایی از همین مقاله، عنوان شد که یکی از علل اصلی و مهم بروز اختلال آننسفالی، وجود سابقه خانوادگی (Previous History) است. تولد یک جنین غیرطبیعی یا حمل آن، یکی از مسائل مهمی است که ممکن است بر سلامت زنان و خانواده، تاثیرگذار باشد. مشکلات جسمی و پیشگیری از عود بیماری، با انجام مشاوره ها و بررسی های پزشکی، تا حد مطلوبی، قابل پیشگیری اند. یکی از مسائل مهمی که باید به آن توجه شود، سلامت روان زنان دارای جنین های غیرطبیعی است. هنگامی که یک زن، با آگاهی از بارداری خود، آماده انجام مشاوره ها و آزمایشات لازم بارداری، می شود، ناگهان متوجه می شود که حمل کننده جنین بیمار است و ممکن است این جنین در هفته هایی نه چندان دور، سقط شده و یا تولد شود. در چنین شرایطی، زنان دارای جنین بیمار، ممکن است واکنش های مختلفی را نشان دهند. افسردگی، انزوا، عدم علاقه به ادامه بارداری، ترس از بارداری مجدد، اضطراب، به دلیل تکرار ناهنجاری و واکنش های مختلف دیگر. اما نکته مهم در برخورد با این زنان و خانواده آنان، این است که شرایطی، فراهم شود تا اضطراب زن، کمتر شود. حمایت همسر، والدین، والدین همسر، دوستان و دیگر افراد خانواده، نقش بسزایی درپیشگیری از تنش زنان و تصمیم گیری مناسب در زمینه ادامه یا ختم بارداری، دارد.

سقط جنین

گاهی، جنین، دچار اختلالی است که امکان سقط قانونی آن، وجود ندارد و باید بارداری، به اتمام رسیده و زایمان، انجام شود. در چنین شرایطی که ممکن است سلامت روان زنان، بیشتر آسیب بیند، حمایت اطرافیان، نقش بسزایی، خواهد داشت. مسلما خود پروسه سقط جنین و زایمان، از علل استرس زا در زندگی زنان می باشند و همراهی با جنین بیمار، شرایط حساستری را رقم خواهد زد. زنان، ممکن است حتی از سقط یک جنین بیمار نیز، دچار عذاب وجدان شده و یا حتی در ایجاد اختلال جنین، خود را مقصر بدانند. بنابراین ، دادن آگاهی، به هر زن دارای جنین مبتلا و اطلاع رسانی در مورد علل ایجاد ناهنجاریRisk Factors))، کمک فراوانی به آنان می کند. برنامه ریزی، به منظور ایجاد یک بارداری موفق در آینده، نیز از علل مهم ایجاد انگیزه در چنین زنانی است.  اگر زن بداند که چه عللی، باعث بروز ناهنجاری جنین قبلی شده و برای رفع آن، برنامه ریزی کند انگیزه بیشتری برای بارداری های بعدی خود خواهد داشت.

هم چنین، آگاهی دادن به زنان، در مورد راه های پیشگیری از چنین اختلالی، نیز تاثیر زیادی دارد. به عوان مثال اگر زنان بدانند که با مصرف ویتامین فولیک اسید  (Folic Acid) می توانند تا 70 درصد از تولد جنین های دچار آننسفالی ، جلوگیری کنند، بسیار خرسند، خواهند بود و اضطراب کمتری را تجربه خواهند کرد. حمایت عاطفی از زنان، در این شرایط، نقش بسیار مهمی در تامین سلامت روان آنان دارد. در صورت تداوم افسردگی و اضطراب، می توان به بهترین نحو، ازمشاوره های روانشناسی و راه های تقویت روان و پیشگیری از استرس و اضطراب، کمک گرفت. بسیاری از خانواده های تجربه کننده ناهنجاری جنین، از تکرار بیماری، در جنین های بعدی، می ترسند.  اما باید دقت کرد که چنین ناهنجاری هایی، گاهی فقط، یکبار، رخ می دهند و در چنین شرایطی، دادن اطمینان خاطر به خانواده، در مورد عدم تکرار حتمی ناهنجاری فوق، کمک شایانی در زمینه پیشگیری از اختلالات روانی آنان خواهد داشت.